En dan was er Ludwig Wittgenstein (1889-1951), Oostenrijks filosoof. Waarover men niet kan spreken dient men te zwijgen, is zijn meest bekende citaat, welk helaas nogal eens geciteerd wordt om uit pure geestelijke luiaardij een einde aan een gesprek of discours te maken. Dat was natuurlijk niet wat de filosoof bedoelde. Volgens Wittgenstein kon weliswaar over ethiek en dergelijke niet gesproken worden, maar waren deze transcendentale zaken wel heel belangrijk. De uiteindelijke levensvervulling vindt zelfs juist hierdoor plaats. Wittgenstein bedoelde dat de dingen zo complex zijn dat ze bijna onbenoembaar en dus onbespreekbaar zijn. Een negatieve filosofie, werd hem verweten.
In zijn Filosofische Onderzoekingen schrijft hij aardig wat over kleur. Met name over het niet kunnen vaststellen van de interpretatie dat wij allemaal dezelfde ‘roodgewaarwording’ hebben als we bedoelen door bijvoorbeeld de kleur rood aan te wijzen. Want is rood een brandweerauto, een tomaat of een ballon? Het is – verduidelijkt Wittgenstein – alsof iemand zou zeggen: ik weet hoe lang ik ben, en ten teken daarvan een hand op zijn schedel legt.
De eerste celliste van het London Philharmonic Orchestra zat recht tegenover mij. Zij op het podium en ik in de zaal welteverstaan, dat u niet denkt …. Slechts enkele meters scheidden ons vanavond, ik schat hoogstens drie meter. Ik kon dus alle details van haar in me opnemen terwijl het orkest Schumann en Shostakovich speelde. Met name in de vierde symfonie van eerstgenoemde componist speelde zij een solo. Betoverend. Zij zat bevallig op haar stoel, zoals alleen een celliste dat kan, recht en elegant met een sierlijke kromming in de rug. Haar haren zat op een dotje. Doordat ze zo intens meeleefde met de muziek bewoog haar hoofd voortdurend en vurig heen en weer en kon ik niet anders dan naar het dotje kijken, zeker ook omdat er een dikke houten pin met een vervaarlijke punt dwars doorheen stak. Wanneer zou zij dat dotje hebben gemaakt, dacht ik. Ik zag haar in gedachten voor me, vanmiddag in haar Amsterdamse hotelkamer, zoals ze zich reeds langzaam in concentratie bracht voor het concert van vanavond. Langzaam werd het haar verzorgd en opgestoken, de haarpin met een geoefend en ervaren gebaar vastgezet. Ze zal waarschijnlijk keurend in de spiegel hebben gekeken, misschien een kleine handspiegel achter zich vasthoudend om ook een indruk van die verborgen kant te krijgen. Dan de zwarte kleding, de modieuze schoenen. De handen heeft ze misschien nog met een verzorgende crème ingesmeerd.
Dat is ook het mooiste bij het geven van een presentatie van een nieuw ontwerp. Wanneer begint dat? ’s Avonds bij de tuinbezitters thuis of in een zaaltje voor de buurtbewoners? Neen, ’s middags al, als alles wordt klaargezet en ingepakt. Langzaam alles nalopend, niets vergetend. Misschien dat extra snoer toch ook maar mee, voor het geval? En die kopie, ja. Een doosje naamkaartjes, goed.
Het is mooi als men dat bij iemand anders ook kan herkennen. Oh ja, en dan was er de muziek ook nog ….
Wat volop bezig is en waar wij meestal weinig oog voor hebben, is de vogeltrek. Grote groepen vogels zijn zich aan het verzamelen en een eindje hier verderop, in de uiterwaarden van de Waal, zitten de ganzen. Af en toe hoor je ze gakkend overvliegen. Niemand die er iets van begrijpt, dan gaan ze weer oostwaarts, dan weer westwaarts, daar lijkt het of ze naar het noorden vertrekken en even later zitten ze weer allemaal terug in de grasakkers en weilanden. Het lijkt nog zo warm voor de trek, maar daar vergissen wij ons waarschijnlijk, het is dra half oktober en de verschijnselen – die wij niet zien – wijzen waarschijnlijk op het feit dat het tijd is.
Ik ben een keer, zo onschuldig als alleen een mens kan zijn, door de uiterwaarden gefietst. Gewoon op fototocht, niets vermoedend. Links en rechts stegen zo’n kleine tienduizend ganzen op onder oorverdovend kabaal, in een eindeloos herhaald angangang. Ik heb er dagen van wakker gelegen. Niet van het lawaai, dat had ook gekund, maar van het feit dat één levend wezen zo een grote groep in beweging kan zetten, en dan voor niets. Ik kwam niets doen, ik had daar niets te zoeken dan hoogstens een fotootje te maken, hetgeen ik dan ook maar gedaan heb. Een nutteloze en zinloze beweging van tienduizend ganzen omdat er een mannetje even langs wou. Misschien had het toch allemaal een nut, onzichtbaar en onaantoonbaar. Misschien is door mijn kleine beweging een grote beweging ontstaan? Het is een troostende gedachte, maar niet meer dan dat.
Ieder jaar opnieuw word ik overvallen door de schoonheid van de maand oktober. Ik weet het, ik hoop er op en toch als het dan zo ver is, sta ik sprakeloos.
Zoals daarstraks, even in de tuin. Liefst alleen, al is het maar heel kort. Van het zomerseizoen willen we zoveel om het echt te voelen, van de lente willen we zoveel omdat alles dan gaat beginnen en van de winter willen we meestal helemaal niets, die overvalt ons. Maar van de herfst daarentegen volstaan de teugjes. Nipjes. Partjes. Het zou waarschijnlijk te veel worden om de herfst met gulzige slokken op te nemen.
Ik sta dromerig te kijken naar de verkleuringen in het gebladerte, de gekrulde vorm van een afgevallen blad op de grond. Roerloos ligt het daar en langzaam aan vergaat de tijd. Al is het slechts een seconde, de duur van een tel, maar een ogenblik. In dat ene moment vergaat de tijd, ik voel het, ik ben er onderdeel van, een deel van mij is al niet meer hetzelfde als daarnet. Ik herken niet meer alles van wat daarnet nog was.
Zoiets kan alleen in de herfst en dan met name in oktober. In deze tijd vlak voor alles zal verdwijnen in de winter en zich oplost in de mist die uit de grond opstijgt als de kou uit het noorden komt.
Ze zeggen dat het nu snel gaat beginnen, en daarom sta ik elke dag even stil in de tuin, alsof het al een herinnering is, die ik steeds opnieuw wil beleven. Nu het nog kan.
We hebben hier net buiten de stad een prachtig bos liggen. Uniek op de kleigronden naar het schijnt, met oude beuken en eiken, statig aangeplant in lanen en paden. Essen, populieren, wilde krieken en esdoorns, hoge struiken en meidoornhagen. Het is eigenlijk een landgoed met een oud kasteel, zelfs lang daarvoor met een burcht. Elk stuk van dat bos is gericht op opbrengst, zoals dat vroeger noodwendig was bij landgoederen en buitenplaatsen. Van elk verschil in bodem of grondwaterstand werd gebruik gemaakt om er iets ‘typisch’ aan te planten en te laten groeien. Opbrengst heette dat. Appelsoorten, peren, pruimen, kreupelhout, noten, hoge stammen, geriefhout, stobben, akkers met luzerne en meer. Wij zien dat nu allemaal tezamen en noemen het bos. Daar gaan wij wandelen, met de hond of de kinderen, alleen of om kastanjes te rapen en komen andere wandelaars tegen. Alles in harmonie en samenhang.
 
Nu is er een stukje van dat bos dat niet meer mee wil doen. Er staan prachtige oude eiken en essen. Heel oud. Brengen waarschijnlijk veel geld op als er planken van gezaagd worden. Neen, zegt dat stuk bos, wij willen apart, wij willen onafhankelijk. Wij horen niet meer bij het bos en bovenal, wij zijn veel meer waard dan de rest van het bos tezamen. Wij zijn een eigen identiteit.
 
De wandelaars in het bos, wij dus, snappen daar niets van. Want wij zien het bos als een geheel. Dat is een biotoop, dat is mooi, dat is geschiedenis, dat is evolutie, dat is rijkdom. Zo moet het blijven. De vogels snappen er ook niets van, want die vliegen van de ene boom naar de andere, van het ene stuk bos naar de andere kant van het bos. De wezels begrijpen het ook niet, de reeën niet, de egels niet, de vossen niet, zelfs de paddenstoelen niet. Alleen dat stukje bos snapt het.
Maar het lastige zal zijn, dat het stukje bos daar altijd zal moeten blijven. Zo lang het een bos is tenminste. Want een bos kun je niet oppakken en ergens anders neerleggen, ook niet een stukje bos. Dan is het niet meer hetzelfde stukje bos, met dezelfde randen en overgangen en buurbossen, om het zo maar even te noemen. Dan verander je de identiteit.
Hoe kom je daar nou uit? Hoe ontsnap je aan dat wat je bent? Dat is bij ons mensen net zo.
Hoe word je tuinman? Zeg je op een dag tegen jezelf dat je tuinman wilt zijn de rest van je leven? Moet je daar een voorbeeld voor hebben, ene Ome Piet die ook tuinman was en die een onuitwisbare indruk op je heeft achtergelaten. Heeft hij misschien met zachte stem vertelt van planten waar je nog nooit over gehoord had en dacht dat niemand anders dan hij, en jij nu ook, er van zou weten?
Dat je om die dingen te mogen weten tuinman moest worden?
Om dan in de herfstige middag bij het vuurtje te staan, achterin de tuin.
Zo’n vuurtje dat kleine doorzichtige vlammetjes geeft en rook die langzaam tegen de mistige lucht in omhoog probeert te kringelen?
Maar wat nou als je een meisje was?
Moest je dan een Tante Roos hebben? Of een oma, zo’n echte, met een tuin met stokrozen en thee om een uur of vier? Die vliegensvlug de ovale rozenbottels van de takken kon plukken en precies wist wanneer de kruisbessen goed waren om te oogsten. Zij had witte margrieten tussen de rode rozen staan en blauwe irissen tussen de pluizige bladeren van de Stachysplanten.
Het zijn mooie momenten in het leven, die er toe leiden dat zo’n beslissing genomen kan worden en iemand tegen zichzelf zegt: ik denk dat ik maar eens tuinman word.
Om het dan te blijven voor een jaar of vijftig.
Het is lastig om in deze beladen dagen zomaar een stukje te schrijven over een mooie herfstplant of de zon die al dan niet scheen of juist niet scheen. Over de eenzaamheid van de boswandeling of het sociale van het plantsoen. Over een volkstuin of een begraafplaats, een schoolplein of de allerlaatste tomaten in de groentetuin.
 
Dat alles valt in het niets bij Marseille of Barcelona of Las Vegas. Om alleen de allerlaatste gebeurtenissen maar te noemen. Waar zouden wij het in hemelsnaam over moeten hebben?
 
Dus een dagje zonder die kleine roerselen vanuit de tuin, maar wel met warme gedachten naar de slachtoffers en veel onbegrip en ongeloof naar de veroorzakers.
 
Er zijn zoveel manieren om je eigen waardigheid te definiëren, zonder dat je moet vernietigen en anderen in een onmogelijke positie moet brengen. Dat is misschien het mooie aan de kunsten en de creativiteit. Die spreken een taal die overstijgt.
Maar, zoals de dichter Lucebert schreef in 1952: 'Alles van waarde is weerloos.'
Op weg naar Haarlem voor een bespreking. Onderweg bij Zwanenburg, net voorbij Schiphol, vloog een vliegtuig zowat vijftig meter boven het dak van de auto. Dan schrik je toch, maar hebt tegelijk een kinderlijk plezier. Ik riep hardop in de auto tegen de kinderen (die er niet bij waren): ‘Zie je dat jongens!’
Ik noemde mijn dochters vroeger ook jongens en de jongens noemde ik ook jongens. Dat heeft iets kameraadschappelijk. Ik dacht ook meteen: daar schrijf ik een stukje over vanavond. Over dat sensatiegevoel dat kriebelig dwars door je heen stroomt, weliswaar in de tegenovergestelde richting van je bloed en daardoor alle poriën openzet zodat het begint te tochten en alles over de top schreeuwt van opwinding.
Ik zou u schrijven over die donkere schaduw die over de voorruit gleed, eerst nog in stilte met slechts de muziek van de autoradio die door de auto klonk, maar dan plots overdonderend als een rollende golf die over je heen dondert, wat zeg ik, zelfs dwars over het moment waarin je rijdt heen braakt en alles verplettert in een onmenselijk gierend geluid, zo hevig dat je bijna niet meer kunt denken.
Gelukkig lag de stad nog verder zodat ik weer tot rust kon komen. Na het gesprek reed ik terug en op dezelfde plaats, aan de andere kant van de weg gebeurde het nog een keer. En weer sloeg datzelfde geluid door de hemel en scheurde er een vliegtuig door de lucht, met de wielen al uit, als een roofvogel die wil grijpen wat daar beneden rond durft te kruipen. En weer dacht ik, daar moet ik een stukje over schrijven en riep tegen de kinderen die er niet bij waren: ‘Zie je dat jongens!’
De hele dag dacht ik na over het stukje, over de woorden en de gedachte, over de benoeming van het gevoel en de bewoording van dat oergeluid. Over de kinderen die al groot zijn en het huis uit.
Te moeilijk besloot ik uiteindelijk, laat ik maar over iets anders schrijven. Maar doordat ik de hele dag zo over dat voorval had nagedacht kwam er geen andere gedachte bij me op.
Jammer, geen stukje dus.

Gisteren, 23 september 2017, werden bij het Tuinenfestival Appeltern de drie Gouden Potloden van dit jaar verkozen door een aanwezig publiek bestaande uit vakgenoten en genodigden.
In de categorie ‘Materiaalgebruik en Beplanting’ won ontwerpster Angelique Nossent met haar tuin ‘Doorkijk’.
In de categorie ‘Meest inspirerende tuin’ en de categorie ‘Beste Tuinontwerp’ won Laura Knoops met ‘Gevangen in Schaamte’.
Op de foto Laura Knoops in het midden, geflankeerd door haar beide ambassadeurs, het kunstenaarsechtpaar Adelheid en Huub Kortekaas, die haar steunden met een vurig pleidooi over haar tuinontwerp.
 
 
Hoe moeilijk is het niet om niet steeds dezelfde paden te bewandelen. Ik merk dat bij het schrijven van dit weblog, waarbij bijna dagelijks een stukje moet geschreven worden. Hoe moeilijk is het niet om daarbij niet te vervallen in het bekende, want dat is nou eenmaal de veilige weg.
De naderende herfst is daar een goed voorbeeld van. Het is makkelijk om weer eens over het vallende blad, de verkleuringen, de vruchten, de kastanjes of de paddestoelen te schrijven. Zoals je in een tuin hetzelfde paadje bewandelt langs de geschoren buxushaagjes en de rozenperken. Je weet dat je er al eens geweest bent en ja, het is half vergeten dus wat doet het er toe. Maar het vuur is er dan uit, de wandeling wordt wat saai, de spanning is weg. Het is mooi weer en leidt af, maar diep vanbinnen voel je dat dit niet de bedoeling was. Beter om te dwalen en niet te weten waar je uitkomt. Beter om een stukje te schrijven zonder vooropgezet plan, om met een eerste woord of een eerste gedachte te beginnen. Ja, dan kom je soms wel eens in een veld brandnetels terecht en zit je onder de blaren of moet je rechtsomkeer maken. Maar dikwijls opent zich een landschap waar je nog nooit geweest bent en het bestaan niet van had vermoed.
Dus hierbij beloof ik u plechtig deze herfst niet over herfstbladeren te roeren, de lage zonnestralen niet te beschrijven en de muziek van Schubert niet te vernoemen.
Het is nu de tijd dat mensen een beetje afstand tot hun tuin beginnen te krijgen. Om niet te zeggen een beetje een hekel aan de tuin beginnen te krijgen. Voor eventjes. Want zodra de herfst in al haar gratie neerdaalt en de tuin omtovert tot een nostalgisch paradijs waar menig kalenderdrukker jaloers op zou zijn, dan is iedereen deze nare en akelige tijd alweer vergeten. Laat staan als de winter komt, met wat ijzel of sneeuw waardoor alle contouren en structuren een mooi accent krijgen en de stilte in de tuin treedt. Vogels die komen fourageren, muisjes die sporen achterlaten, bevroren rozenbottels aan de takken. Niets is dan nog mooier.
Maar nu? Alles is nat en er is geen licht in de lucht. Alle planten hebben het loodje er bij neergelegd, hier en daar nog een enkele die staat te bloeien maar die accentueert alleen maar de lamlendigheid van de rest. Het is officieel herfst, maar nog geen kleuren, nog niet die warme herfstbloemen of gezellige vruchten. Geen bladerentapijt of geur van paddestoelen. Slechts een tussenwereld van geknakte stengels en losse bladeren. Takken die zwiepen in de wind, regen en storm, een vaalgrijze lucht.
Het ergste is nog dat de snoepwinkels geen losse zuurtjes meer verkopen.
Vandaag is de cursus Ontwerpen met Beplanting gestart, met een ploeg van 11 fijne ontwerpers. Gedreven en gemotiveerd om van en met Sanne Horn te leren en zich te verdiepen in die tamelijk lastige materie ‘hoe beplanting in te zetten’. Om ook op dat gebied conceptueel te leren denken en ontwerpen.
Diverse mensen, diverse disciplines. Vanuit heel het land, van bureaus en overheden, maar ook solisten.
Het is geweldig om te zien en mee te maken hoe men elkaar leert kennen, eerst wat voorzichtig, maar bij de lunch al amicaal en doorgroeiend in appreciatie de volgende weken. Wat een aanwinst weeral/alweer voor het vakgebied. En wat zullen die opdrachtgevers straks blij zijn met zoveel specialisten.
Gisteravond laat thuis gekomen en daardoor in het donker door de tuin gelopen. Dat vereist de nodige voorzichtigheid, want zoals elk jaar zit er weer een egel in de tuin. Een dag of wat geleden liep ik er tegenaan en schrok behoorlijk door het onverwachte en onbekende contact. Zoiets als terzelfder tijd roepen ‘Een egel!’ en ‘Oh, het is maar een egel’… Ik probeer stil te stappen om hem of haar niet te laten schrikken mocht het diertje hier rondscharrelen. Niet aan denken er weer tegenaan te lopen. Ze blazen uit woede of angst en dat is geen prettig geluid.
Waarschijnlijk is hij of zij op zoek naar een plaatsje voor de winter. Dat doet me aan de Duitse dichter Rilke denken, die schreef over de herfst: wie nu nog geen huis heeft, bouwt er zich geen meer.
Gelukkig bouwen egels niet maar zoeken zich een huis, een scharrelplekje achter de oude bloempotten of onder de gestapelde en afgedankte tegels. Het schijnt dat ze ook erg kunnen snurken, die egels. Of is dat alleen in de paartijd? Wist u dat er woon- en voedselhuisjes te koop zijn voor egels om in de tuin te plaatsen? Je moet het maar bedenken. En voor 4,99 euro koop je vivara premium, het hoogwaardig egelvoer met vitamientjes.
Ik weet het niet, is dat nou de bedoeling?
In de tuin staat een Italiaanse druif. Een echte, uit Italië, wel meer dan honderd jaar oud. Eerst stonden er twee, maar eentje ging dood. Al maandenlang waren de tekenen te zien, verkleuren en verdorren van blaadjes, geen vruchten, takken die afstierven. Toen bleef er nog slechts één tak over en de bladeren deden alsof het eind oktober was en kleurden zich geel en bruin. Een prachtig kronkelende wijnstok en een paar blaadjes die dood gingen. Ik stond er bij en wist niet wat te doen. Ik wist toen niet eens hoe oud een druivenplant kan worden. Misschien ging hij wel natuurlijk dood. Of had hij heimwee. Moest ik hem terugbrengen naar Italië voor zijn oude dag? Een interessante vraag… Waar zou ik mijn laatste dagen willen doorbrengen? Ik wist het niet. Ik dacht even in dat land, maar toen dacht ik nee nee, in dat land en gelijk dacht ik nee, liever in die streek of nee, in die stad, of misschien toch… Weet u het? En is dat einde voor ons eervoller dan voor een plant? Neem nu deze druif, die ongeveer honderd jaar ergens in de Italiaanse heuvels heeft doorgebracht en op een dag is afgevoerd. Naar Nederland verhuisd. Half jaartje onderweg om dan alles bij elkaar nog een paar jaar ergens in een tuin te vertoeven. Weliswaar bewonderd door iedereen die er onder kwam te staan (want hij was vrij hoog en vormde met de andere druif een soort pergola). Maar nu? Ik kon hem toch niet gewoon in stukken zagen en in de groene container gooien?
De voorstelling, zo noemden wij hetgeen waar we aan werkten. ‘De voorstelling’, zoals het werk nu ‘het tuinontwerp’ heet. Zo gauw het klaar was, werd het dat wat Herman deed in het theater, het werd Herman van Veen. Maar tot dan heette het ‘de voorstelling’. En er werd hard gewerkt aan die voorstelling, telkens weer. Herman was indertijd de enige theaterman die zijn nieuwe voorstelling maakte in de schouwburg. Meestal huurden we dan theater Agnietenhof in Tiel af, voor een week of twee en gingen daar aan de slag, meteen met licht en geluid, met alle techniek en effecten. De hele dag uitproberen, stukje bij stukje, in de avonduren werd alles wat al min of meer klaar was achter elkaar gespeeld, alsof het een echte voorstelling betrof. In de nachtelijke uren werd er over gepraat en geschreven, schema’s gemaakt, volgordes veranderd, teksten theoretisch behandeld. In de ochtend alles weer van voren af aan. Tot het klaar was, of tot het tijd was, hetgeen meestal wonder boven wonder tegelijk gebeurde. Net zoals het schetsen aan een tuinontwerp, werd er gemonteerd aan de structuur van een theateravond. Probeer dit eens van links af in plaats van van rechts af; loop eens terwijl je zingt in plaats van bij het statief te blijven; zing eens ‘ik hield van jou’ in plaats van ‘ik hou van jou’…. En zo voorts en zo verder.
En dan plots, valt alles tezamen, op zijn plaats en ontstaat er een verhaal dat verteld moest worden. En dat dan op een wondermooie manier.